портал за стратегиски анализи
барај:
  • ФАЗАН - портал за стратегиски анализи - FAZAN
  • ФАЗАН - портал за стратегиски анализи - FAZAN
  • ФАЗАН - портал за стратегиски анализи - FAZAN
  • ФАЗАН - портал за стратегиски анализи - FAZAN
  • ФАЗАН - портал за стратегиски анализи - FAZAN
QUO VADIS, Македонија?
октомври 2012
проф. д-р Билјана
Ванковска
Практиката покажува дека ваквите „невозможни општества“ (во зборовите на Сартори) можат да одберат само две патеки: едната води кон надминување на делбите преку издвојување на она што спојува во вид на либерална демократија заснована на демос, или на постепено раздвојување на етносите, прво можеби во некаков облик на федерација, а потоа не е исклучена и сецесија (т.е. наметнување на ставот дека „не се може заедно“).




По кој знае кој пат, како ехо се позачестено се повторува еден интересен склоп на прашања кои безбедносните предизвици ги поврзуваат со перспективите на Република Македонија. Вакви прашања се слушаат низ шепот во личните комуникации (ќе ја биде ли државата, ќе не биде ли нас?), малку погласно во јавниот дискурс, кој станува се постеснет и подложен на (само)цензура, а најкесплицитно во некои странски анализи и проекти кои се занимаваат со „изгледите на Република Македонија“. Зборот „перспективи“ (или изгледи) во овој контекст никако не асоцира на развој, туку напротив отвора дилеми околу опстанокот на државната заедница каква што ја знаеме. Не е потребна подлабока анализа да се заклучи дека чувството на несигурност/небезбедност кружи над сите нас. Вистинското прашање е дали се тие чувства и перцепции реални, поттикнати или дури и намерно конструирани. Во безбедносните студии има една почетна премиса од која поаѓа секоја анализа: перцепциите имаат важност (т.е. мораат да се земат предвид). Тие се можеби субјективна категорија, ама се реалност за оние кои живеат со нив. Второто прашање е дали стравот од сегашноста или иднината е основан, и кој се може да си поигрува со таа карта за да предизвика одредено поведение на поединците и групите? 

Чудна работа е безбедноста, како концепт и/или јавно добро. Колку повеќе се зборува за безбедност, тоа е дотолку појасна индикација дека таа е доведена во прашање или ставена под сомнеж. Но, од друга страна, и повеќе безбедност (операционализирана низ разни мерки на безбедност) може да биде лоша вест - за слободата, за човековите права, за демократијата. При секоја анализа, нужно треба да се води сметка и за следните аспекти: безбедноста има две димензии, објективна и субјективна. Тие се искристализирани во самата теориска дефиниција на безбедноста (таа на Волферс), која гласи: „Во објективна смисла на зборот, безбедноста значи отсуство на закани за стекнатите вредности, а во субјективна смисла, таа значи отсуство на чувство дека постојат закани кои ќе ги загрозат вредностите.“ Оттука, и прашањето за безбедносните закани со кои се соочува Република Македонија, не е едноставно како што на прв поглед изгледа.          

Безбедносните закани, и стравот кој ги придружува, можат да бидат реални, а за нив да не постои јасна свест и одговор, дури ни кај оние кои се задолжени за оваа сфера, но и обратното е можно - одредено прашање да нема безбедносна конотација, па дури и да не е безбедносно по својата природа, ама кај јавноста да создава не само чувство на небезбедност, туку и барање да се преземат порешителни мерки за нивна заштита. И за самиот почеток на оваа анализа, уште две напомени: за чија безбедност разговараме (таа на поединците/граѓаните, на групите/идентитетите, или на државата/заедницата)? И кој е тој кој има моќ одредено прашање да дефинира како безбедносно? Нејаснотиите околу одговорот на првото прашање се отстрануваат релативно лесно, и тоа преку нивото на безбедносна анализа (индивидуална, групна, национална, регионална или мешународна безбедност), иако во современиот свет е се потешко да се постават јасни граници меѓу нив, бидејќи меѓузависноста станува константа. Второто прашање произлегува од концептот на Копенхашка школа на безбедносни студии која безбедноста ја  дефинира како говорен акт. Според овие еминентни научници, безбедноста е конструкт и говорен акт: безбедност е она за што ќе се каже дека има таков карактер и кое се однесува на опстанокот. Она што некогаш не било безбедносно прашање, сега може да биде.

И обратно. Ако некогаш само државните институции ја имале таа моќ да дефинираат што е безбедносна закана и што е (не)безбедно, денес лепезата на учесници во овој процес на секуритизација е широка. За безбедност, и најчесто за небезбедност, зборуваат експерти, активисти, новинари, водечки лица на корпорации, претставници на меѓународни организации, политички, верски и/или етнички лидери, итн. Оттука и конфузијата која не ретко настанува заради основани или неосновани апели и повици дека државата или општеството се соочуваат со опасност по својата егзистенција. Секторски гледано, безбедноста на едно општество може да се анализира низ состојбите (заканите за вредностите и капацитетите да се одговори на нив) во најмалку пет сектора: воен, политички, економски, социетален (групен или идентитетски) и еколошки.

Во македонската јавност ретко ќе се најде сеопфатна анализа на одделните аспекти, или анализа на меѓуфакторско/меѓусекторско влијание, но затоа со децении се повторува мантрата за тоа дека лекот за сите проблеми, па и безбедносни закани се наоѓа во интеграцијата на Република Македонија во НАТО и ЕУ. Оттука, логично е да се постави прашањето како е можно терапија да се препише без дијагноза? И како е можно да се очекува еден чудотворен лек да има подеднакво влијание врз сите безбедносни проблеми? Или можеби проблемите воопшто и немаат безбедносна природа како што се сака да се прикаже? Уште поголем парадокс се наоѓа во двата постулата, кои се почесто стануваат проблематични, иако нерадо се говори за нив: прво, потпишувањето на Рамковниот договор и неговото инкорпорирање во Уставот, и разбирливо процесот на негова имплементација, требаше да биде гаранција за мирот и безбедноста. И ова, особено во сферата на меѓуетничките односи и политичкиот систем (или стручно кажано, во областа на социеталната и политичката безбедност)... Вториот постулат беше/е дека реформите кои се преземаат во контекст на интегративните процеси (за влез во НАТО и ЕУ) ја прават државата и подемократска и постабилна, па затоа и побезбедна. Но, емпириската проверка на овие тези открива друга слика. Смирувачкиот ефект на Рамковниот договор е се послаб, а меѓуетничките делби и нетрпеливост растат; идентитетските прашања го окупираат вниманието на јавноста за сметка на некои други безбедносни прашања.

Натпреварот на идентитетите, симболички или реален, доби спирална форма од која е тешко да се излезе. Евро-атлантските и европските интеграции подеднакво како да го потрошија своето стимулирачко влијание, што заради т.н. „проблем со името“ (блокирањето на Републиката од страна на Грција, но и нејзините сојузници), што заради внатрешните проблеми кои ја тресат ЕУ која до скоро беше гледана како Ветена земја, безбеден брег на кој кога еднаш ќе стасаме, проблемите ќе исчезнат сами од себе. Во сенката на овие два сектора, кои се и нужно поврзани и меѓузависни затоа што етницитетот стана прашање на политиката, па и на демократските институции, намерно или не, малкумина посветуваат влијание на останатите сектори, особено економскиот, енвироменталниот и воениот.

Ако на воената безбедност на државата се гледа низ призма на тоа колку е таа загрозена од класичен вид на воени закани од надвор, тогаш може да се каже дека таа е запоставена и тоа со право. Регионалниот контекст е далеку посмирен и поневоинствен од кога било порано во изминатите децении, најмногу заради силното влијание на меѓународниот фактор, а за меѓународната гео-стратегиска и воена сцена сме безначајни (дури и кога себе си припишуваме големи заслуги за мирот во светот заради учеството на единиците на АРМ во други воени жаришта). Стравот од насилство е најчесто поврзан со внатрешните состојби или евентуално влијание од непосредното соседство, ама не од страна на организирани воени структури, туку на паравоени формации и авантуристи/групи кои имаат сила само да фрлат иницијални каписли на ионака запалливата внатрешна ситуација, со што би делувале како катализатор во контекст на експлицитната внатрешната слабост на државата. Останува неразбирливо како во време на општа економска и финансика криза толку малку внимание се обрнува на економската слабост на државата, а особено на загрижувачката социо-економска положба на граѓаните. Ова е класичен пример на манипулација, т.е. ситуација во која граѓаните се поподготвени да ги прифатат за „нормални“ сиромаштијата и невработеноста, а се далеку посензитивни околу идентитетските прашања (имиња на улици, училишта, употреба на симболи на туѓа држава). Значи, економските закани постојат, граѓаните ги чувствуваат нивните последици секојдневно, ама повеќе се вознемируваат од други нематеријални безбедносни закани (главно по својот групен идентитет).

Слично е и во поглед на нагласените барања за задоволување на идентитетските „потреби“, дури и ако реалната цена и презадолжувањето на државата и оптоварувањето на буџетот се со таков степен што ваквите барања ги прави и неразумни и прескапи. Конечно, додека светот размислува и е загрижен околу проблемот на загадувањето на човековата околина, климатските промени, енергетската безбедност, недостатокот на плодна почва (дезертификација), суша, немање вода за пиење или недостаток на храна, Македонија е сосема свртена кон себе во своевиден аутизам кога станува збор за овие прашања, како да не ја засегаат воопшто.

Логично, сето внимание дури и на познавачите се свртува - наместо граѓанинот и неговата лична безбедност да е во фокусот на интересот (концептот на хумана, човекова безбедност), приоритет имаат државата, нацијата и етносот/етносите. Затоа Македонија и се чини како недовршена држава, држава која е предмет на меѓународен стејтбилдинг, па и црни прогнози. Во теоријата еден од клучните концепти е оној за етничката безбедносна дилема, а Македонија се наоѓа во нејзините канџи, односно во двојна спирала на оваа дилема - една поврзана со односите со Грција и онаа внатре, поврзана со редефинирањето на односите во веќе извесно бинационалната држава. Логиката на оваа етничка дилема изгледа отприлика вака: една етничка/национална група јакнејќи го својот идентитет (низ културни, образовни, политички или други мерки) истовремено несакајќи предизвикува ефекти кај оние околу неа. Ваквите акти, дури и ако не се непријателски по својата природа, односно не се насочени кон исклучување или асимилација или дискриминација на некоја друга група, можат да предизвикаат слично однесување како одговор, најчесто поттикнато од страв дека идентитетската политика/групна афирмација на едните ќе го загрози нивниот идентитет.

Таквата спирала започна од моментот на осамостојување, кога Македонците за прв пат во својата историја се соочија со предизвикот на создавање независна држава, а соседството (особено Грција) тоа го сфати како чин на непријателство и „крадење на историјата“. Јакнејќи ја својата прва држава, Македонците предизвикаа страв кај своите сограѓани Албанци, кои колебајќи се помеѓу интегрално решение за албанското прашање на територијата на бивша Југославија и своето позиционирање во рамките на новата држава, почнаа да го бранат својот идентитет. Така, секој чекор на градење на новата држава беше доживуван како неправда, па се реагираше дури и со апели до членките на меѓународната заедница за непризнавање на Република Македонија (и покрај извештајот на Бадинтеровата комисија која заклучи дека Македонија ги задоволува сите демократски стандарди, вклучувајќи ги и тие за заштита на малцинските права). Парадоксалната логика која завладеа е содржана во онаа стара изрека „зошто јас би бил малцинство во твојата држава, кога то можеш да бидеш малцинство во мојата“.

По „малата војна“ од 2001 година, онаа за која се уште не се познати дури ни сите факти, настана рамковна демократија, за која дури и познавачите избегнуваат да ја дефинираат како мешавина на парламентарен и консоцијациски систем. По 11 години може да се каже дека постои премолчан договор да елементите на првото да се истакнуваат пред овие вторите, иако токму тоа етничко споделување на власта е она што го детерминира функционирањето (или парализата и деформацијата) на политичкиот систем. Политичката коректност повеќе допушта критика на личности (лидери или водечки политичари) од двата етничко-политички табори, отколку каква и да е критика на постулатите врз кои почива системот. Оние кои знаат макар и малку за консоцијацијата се свесни дека ова што денес се случува е сосема очекувано: неисполнувајќи ги елементарните претпоставки за колку-толку демократско функционирање на системот уште во моментот кога се воведе, денешната состојба не е изненадување. Она што со Рамковниот договор се промовира како мултиетничност и мултикултуралност е вулгаризирано до крајност. Со две доминантни заедници, кои станаа и уставна категорија (иако на Македонците се уште не им влегува в глава дека и тие претставуваат заедница, а не нација), системот функционира како бинационална држава. За оние „третите“ постојат малцински права, нешто како милостина, ама немаат никаква политичка тежина при донесувањето на одлуките за кои се пазарат двете доминантни заедници. Во двете етнички заедници си функционира посебен микро-политички живот, а контактите со другата заедница се воспоставуваат само тогаш кога ќе дојде до коалициско управување. Иедологијата е мртва, но етно-национализмот цвета. Територијалниот геримендеринг од 2004 година создаде уште помали етнички дефинирани локални заедници (општини), со што и проблемите се децентрализираа - па и мултиплицираа.

Таткото на консоцијацијата, Липхарт, укажува на значењето на сплетот на правила и принципи, кои треба да владеат во водењето на консоцијациската политика. Ги повторуваме овде за да пластично видиме дека се што се случува не е случајно, ниту пак инцидентно или определено од конкретните политички актери, туку дека е во логиката на овој систем. Во него постои посебна политичка култура и однесување на политичките елити, додека граѓаните не се нужно опфатени со нив. Овие правила се во најголема мерка неформални и непишани, а во одреден степен и вредносни по својата суштина. Овој пристап радикално се разликува од концептите на политичката култура сфатена како генерален идолошки, вредносен и општествен вредносен кодекс. Прагматичниот пристап на Липхарт се фокусира на следните правила и принципи меѓу лидерите на сегментираните делови на општеството:

•   Политиката во која владее своевидна бизнис логика: политиката во длабоко поделеното општество престанува да биде игра и натпревар, туку обид за менаџирање на разликите во полза на сите засегнати сегменти и актери. Во Калузевицева смисла, и овде политиката е избор на сериозни средства за постигнување на сериозни цели. Со други зборови, се работи за опстанокот на државата и нејзиното единство. Со оглед на тоа што Македонија воопшто и не се зафати со процесот на соочување со конфликтното минато, може да се каже дека политиката е продолжение на војната (од 2001) со инакви средства;

•  Постоење на согласност во врска со несогласноста: разликите и спротивставените позиции се сметаат за реалност која не може и не смее да се менува. Различните идеолошки, политички, културни и други становишта мора да се толерираат, дури и кога не се респектираат. Затоа не треба да чуди што и во Македонија, Македонците го толерираат Рамковниот, ама не го респектираат, и обратно - Албанците ја толерираат независноста на државата, ама не ја респектираат (ако цениме по изјавите на лидерите Ахмети и Груевски кажани минатата година, при одбележувањето на двата јубилеја);

•   Одржување дипломатски самити: најважните одлуки се донесуваат на највисоко ниво, а по пат на консенсуз меѓу лидерите на сегментите/заедниците. Постапката и манирите наликуваат на самити на меѓународно ниво. Докази за ова има безброј, од самитите кај претседателот на државата, до „работилници“ на Маврово или состаноци во Дом на пратеници, со или без присуство на претставници на дипломатскиот кор. Битката за консензус е сведена на договор внатре во коалицијата, ама без влијанеи на оние кои се во опозиција;

•   Пропорционалност: како процедурален механизам нужен при донесувањето на одлуките, но и при алокацијата на материјалните ресурси во општеството. Овие правила кои колоквијално се нарекуваат бадинтеров принцип во одлучувањето се применуваат, иако селективно (најмалку на локално ниво), но само во однос на оние прашања кои се однесуваат на идентитетот. Барањата за бадинтеров буџет или за одлучување во Уставниот суд по ист принцип, каде етничката припадност на судијата се смета за гаранција за заштита на правата на заедницата, се чекор кој излегува надвор од уставот и води кон редефиниција на целиот уставен систем;

•  Деполитизација: низ нагласување на уставно-правните механизми и критериуми, а како дополнување или средство за реализација на пропорционалноста. Проблем настанува кога сложните браќа ќе се договорат околу кршење на принципот на владеење на правото. Ваквиот облик на стејтбилдинг ја прави политиката, идеологијата и воопшто политизацијата на политиката бесмислена и штетна. Затоа некои автори зборуваат за демократија без политика (Д. Чендлер);

•  Тајност на преговорите меѓу елитите, што е уште еден принцип кој укажува на блискоста на консоцијациската политика со онаа на меѓународно ниво, особено кога се одлучува за најсуштествените правци на внатрешната политика. Еднаш договорени овие одлуки потоа можат да се разработуваат потранспарентно низ парламентарните процедури. Во таа фаза, како средства за заштита на јавноста и обезбедување на одговорноста можат да се применат познатите парламентарни методи на анкетни комисии, интерпелација и пратенички прашања.

Липхартовата теорија е навистина извонредно популарна како прескрипција и рецепт за многу општества ама таа има поголем успех како апстрактен, отколку како практичен (емприсики потврден) модел.  Голем број на автори сметаат дека во примената на моделот на power-sharing демократските начела свесно се жртвуваат заради менаџирање на конфликтите (трампа меѓу демократијата и мирот). Во таа смисла, се чини, најжестока е критиката на Сартори кој смета дека Липхартовите аргументи “за”, можат лесно да се претворат “против”: “Олеснувајќи нешто, се предизвикува токму тоа и да се случи. Преголемото попуштање, доведува до зголемување на новите барања. А она што не се обесхрабрува, всушност се охрабрува. Ако се наградуваат поделбата и духот на поделбата (а тоа е токму она до што доведуваат пропорционализацијата и правото на вето), само се зголемуваат и јакнат поделбата и духот на поделбата. Така, на крајот механизмот што Липхарт го препорачува може да се случи да доведе порано до раскин на консензусот отколку до негово создавање. Да се сака мир по секоја цена е најлошиот начин на избегнување на војните.”

Теориската и практичната критика на овој модел најчесто ги наведува следните слабости, кои се се поевидентни и во Република Македонија:

• Клучните категории на консоцијацијата се растегливи и тешки за дефинирање, односно тие можат да претпостават најразлични институционални облици;

•   Консоцијацијата подразбира нагласен елитистички и арбитререн систем, во кој правната држава се релативизира. Според Липхарт, непишаните и неформални правила функционираат подобро заради создавање на поголема доверба меѓу лидерите на сегментите. Но на тој начин, односите во власта се персонализираат, а политиката може да се одвива надвор од границите дефинирани со правото. Тоа е чекор назад во однос на секоја политика која настојува да оневозможи владеење на Rex а да се зас нова на доминација на Lex;

•   Отсуствува гравитационен центар или автономна база на власта, која би го промовирала и заштитувала општиот интерес и единството на земјата/општеството. Токму во отсуство на такво гравитационо јадро, празнината се пополнува со интеграцијата во НАТО и ЕУ, но познавачите го поставуваат прашањето: што по влезот во овие меѓународни организации? Можно ли е едно општество да функционира како заедница, ако целите на своето постоење ги наоѓа надвор од самото себе, во меѓународни форми кои се наднационални/супранационални ама не можат да се сметаат за трајни и вечни?

•   Главните политички актери кумулираат функции и моќ како во рамките на својот сегмент, така и на националната политичка сцена. Со други зборови, доаѓа до концентрација на моќ и по хоризонтална и по вертикална линија. Персоналната фузија на овластувања отвора простор за неодговорност на елитите во однос на масите, а реално значи втемелување на партитократија. За оваа констатација, дури не вреди ни да се троши време на покажување колку е присутна во денешна Македонија;

•   Договарањето и донесувањето на одлуки по пат на консензус значи немање стратегија и бескрајно правење на отстапки, кои можат да бидат и непринципиелни и нерационални (етничките барања секогаш содржат доза на нерационалност);

•  Отсуството на политичка опозиција (или присуството на слаба и немоќна опозиција) значи немање силен контролен механизам, но и елиминација на натпреварот на нови идеи, што и дава динамизам и живототворност на плуралната демократија;

•  Отсуството на победници и губитници (т.е. постоење на голема коалиција во која постојано седат исти победници, заради потребата од претставување на сите сегменти) го елиминира суштинскиот тест за една демократија, т.е. мирната смена на власта и предавањето на новите победници;

•   Елитите на сегментите се повинуваат на барањата од нивната база, кои можат да бидат на штета на целата заедница, па ситуациите на парализа на институциите за донесување на одлуки може да доведе до целосна блокада на системот, па и негов колапс (примерот на консоцијацискиот аранжман на Кипар во 1963 година);

•  Изборите ја губат смислата во ситуација кога гласачите имаат мала можност за вистинска селекција, а учесниците во големата коалиција се однапред познати. Одговорноста и проценката за тоа колку од изборните ветувања се исполнети или не - се губи и замаглува. Пропорционалниот изборен систем овозможува репрезентативна власт, но улогата на граѓаните е никаква затоа што промените се случуваат како резултат на договорот на елитите. Како резултат на тоа, можна е или апатија и пасивност на граѓаните или нивна радикализација и ангажирање по сила на етно-политичка мобилизација;

•  Тајните и дипломатски преговори меѓу елитите доведуваат до мистификација и целосно нетранспарентна (и неодговорна) политика;

•  Неповолна рамка за негување на индивидуализмот и практикување на индивидуалните слободи на поединецот и граѓанинот, кој се стимулира да се идентификува само со својот колективитет;

•   Релативизација на принципот на еднаквост во демократијата настапува во две димензии: а) консоцијацијата е фокусирана на еднаквоста на колективитетите, а не на граѓаните, не водејќи сметка дека човековата слобода и еднаквост може да биде сериозно загрозена внатре во групата/сегментот, и б) сегментарната автономија може да биде пречка за постигнување на еднаквост во социјална смисла на национален план;

•   Непостоење на адекватен јавен простор за јавен дискурс и релативизација на силата на јавното мислење, како и поделеност на медиумскиот простор;

•   Консоцијацијата е спор и многу скап процес, кој во крајна смисла придонесува за јанење на свеста кај лидерите на сегментите дека конфликтот (притисокот и уцената) се исплатливи, затоа што секогаш постои можност да се оди по линија на помал отпор заради избегнување на ќор-сокаците во одлучувањето или заради намалување на трошоците на скапата постапка ;

•   Во услови кога на еден географски простор е концентрирана една популација, автономијата ги јакне стремежите за сецесија, повеќе отколку што го јакне националното единство. Ова е особено видливо кај пост-конфликтните општества кои минуваат низ паралелна транзиција кон демократија и процеси на градење на држава и нација.

Консоцијацијата генерално се смета за многу спор и скап облик на политичко уредување. Доволно е да се погледне како се решаваат идентитетските потреби меѓу колаиционите партнери: еден плоштад овде, друг таму, една црква овде - џамија онаму. По 11 години е евидентно дека во центарот на „рамката“ се концентрирани рационални со ирационални елементи, прагматична волја за моќ со демагогија и популизам на двете страни, додека социо-економските ппроблеми се во длабока сенка. Единственото што може да ги наведе и Македонците и Албанците и сите други да се обединат (граѓанските слободи и благосостојбата) е намерно потиснувано. Граѓанската опција е опасност од која се плашат сите кои имаат удел во политиката, бидејќи во таков случај би го изгубиле легитимитетот на кој сега се повикуваат. Иако Рамковниот договор се претвори во света книга, а секоја критика на функционирањето на овој модел се смета за ерес, па и за атак на мирот и безбедноста, тој станува се понеодржлив. Практиката покажува дека ваквите „невозможни општества“ (во зборовите на Сартори) можат да одберат само две патеки: едната води кон надминување на делбите преку издвојување на она што спојува во вид на либерална демократија заснована на демос, или на постепено раздвојување на етносите, прво можеби во некаков облик на федерација, а потоа не е исклучена и сецесија (т.е. наметнување на ставот дека „не се може заедно“).     

   
Коментари
Нема коментари.
 
Архива